उखान पछ्याउँदै जाँदा दुई शताब्दीपछि भेटियो दुर्लभ चरा ‘हङरायो’

झापा – ‘हाङ्ग्रोले पाङ्ग्रो निल्छ’ भन्ने उखान पूर्वी पहाडमा निकै चर्चित छ । यही उखानको सहाराले चरा खोजकर्ता देवेन्द्र खरेललाई दुर्लभ पक्षी रुफ्स नेक्ड हर्नबिल (नेपाली नाम–हङरायो)को कीर्तिमानी तस्बिर खिच्न सफलता मिलेको छ । पहाडमा पाइने पाङ्ग्रो एक प्रकारको लहरे वनस्पतिको फल हो । जो ज्यादै कडा र चराले खान नसक्ने आकारको हुन्छ । उखानअनुसार एउटा चरा छ, जसले पाङ्ग्रो देख्नेबित्तिकै हतार–हतार खान्छ । मानिसहरूले हतारमा कुनै वस्तु खाँदा ‘हाङ्ग्रोले पाङ्ग्रो’ निलेकोझैँ भनेर उखान जोड्ने चलन छ ।

चरा खोजकर्ता खरेलले इलामको सूर्योदय नगरपालिका–१ सीम धापमा यही पुस ६ गते एक जोडी ‘हङरायो’ को तस्बिर खिच्नु भएको हो । लोप भएको ठानिएको यो चरा नेपालमा १९२ वर्षपछि उहाँले खिचेको हुँदा यसलाई ठूलो उपलब्धिका रूपमा लिइएको छ ।नेपालमा चराका विषयमा खोज गरेका ब्राइन हड्सन नामका विदेशी विज्ञले सन् १८२९ मा नेपालमा ‘हङरायो’ भेटिएको उल्लेख गरेका थिए। त्यसयता नेपालमा यो पक्षीको अस्तित्व कसैले पुष्टि गर्न सकेको थिएन । विज्ञहरुले विभिन्न दस्ताबेजमार्फत यो चरा नेपालमा लोप भइसकेको जानकारी दिने गरेका थिए ।

चरा खोजीमा रुचि राख्दै आउनुभएका मेचीनगर नगरपालिका–६ काँकड भिट्टा निवासी वाइल्ड लाइफ फोटोग्राफर खरेललाई जैविक विविधता अध्येता कमल मादेनले ‘हाङ्ग्रोले पाङ्ग्रो निल्छ’ भन्ने उखान सुनाउँदै नेपालमा हङरायोको अस्तित्व हुन सक्ने बताउने गर्नु भएको थियो । मादेनले दिएको प्रेरणाका आधारमा नै उखान पछ्याउँदै जाँदा हङरायोको अस्तित्व पुष्टि गर्ने अवस्थासम्म पुर्याएको खरेलले बताउनुभयो । ‘मादेन सरले मलाई हङरायो खोज्न प्रेरित गर्नु भयो, मैले पनि सानैदेखि ‘हाङ्ग्रोले पाङ्ग्रो निल्छ’ भन्ने उखान सुन्दै आएको थिएँ’, उहाँले भन्नुभयो,’त्यही हङरायोलाई गाउँतिर पाङ्ग्रो निल्ने हाङ्ग्रो भन्दा रहेछन् ।’

पत्रकार सम्मेलन गरी उहाँले आफूले खिचेका हङरायोका तस्बिर सार्वजनिक गराउनुका साथै नेपालमा भएका चराहरूको संरक्षण जरुरी भएको बताउनु भयो । ‘हङरायो’ चरा अस्तित्वमा रहेको पुष्टि गरिदिएपछि चरासम्बन्धी खरेलको खोजको प्रशंसा भइरहेको छ । साथै पाङ्रा निल्ने दुर्लभ चरा पूर्वी नेपालमा डुलि रहेको छ भन्ने सत्य साबित भएको छ ।’चराको खोजीका लागि इलामको जङ्गलमा डुलि रहेका बेला अचानक अनौठो चराको जोडी पखेटा फट्फटाउँदै एउटा रुखबाट अर्को रुखमा उडेर गएको देखेँ’, खरेलले चरा भेट्टाउँदाको क्षण सम्झिँदै भन्नुभयो,’हत्तपत्त क्यामेरा निकालेर ४५ सट तस्बिर खिचेर हेर्दा नेपालमा लोप भइसकेको घोषणा गरिएको हङरायो पो रहेछ भन्ने थाहा भयो ।’

धनेष चराको जस्तो मोटो चुच्चो र टाउकामा सिङजस्तो देखिने कडा भाग भएको ‘हङरायो’ निकै लामो र ठूलो हुने खरेलले बताउनु भयो । झापाको मेचीनगरमा अरु तीन प्रकारका ‘हङरायो’को प्रजाति फेला पारि सकेको भए पनि रुफ्स नेक्ड हर्नबिल प्रजातिको चरा फेला पार्नु आफ्नो वाइल्ड लाइफ फोटोग्राफी जीवनका लागि अभूतपूर्व उपलब्धि बनेको उहाँले सुनाउनुभयो । वाइल्ड लाइफ फोटो ग्राफीमा रुचि राख्ने खरेलले विगत पाँच वर्षदेखि निजी खर्चमा चराको खोज अनुसन्धान र संरक्षण गर्ने अभियान सञ्चालन गरिरहनु भएको छ । उहाँले नेपालमा पाइने ८८७ मध्ये ४०० भन्दा बढी प्रजातिका चराको तस्बिर आफ्नै क्यामेराले कैद गरिसक्नुभएको छ ।

झापाको मेचीनगर नगरपालिकालाई नेपालकै सबैभन्दा बढी चरा पाइने पालिकाका रूपमा चित्रण गर्दै आउनुभएका उहाँले मेचीनगरमा मात्र ३ सयभन्दा बढी प्रजातिको चराको तस्बिर खिचिसकेको दाबी गर्नुभएको छ ।’संरक्षित क्षेत्र बाहेक नेपालमा सबैभन्दा बढी चरा पाइने ठाउँ मेचीनगर नै हो’, उहाँ भन्नुहुन्छ,’यहाँ खोला चरामात्रै पनि २० प्रजातिका छन् भने दुर्लभ मानिएको तीन प्रजातिका हङरायो भेटिएको रेकर्ड मसँग छ ।’ चराविद् मादेनले नेपालमा लोप भइसकेको घोषणा गरिएको रुफ्स नेक्ड हर्नबिलको पुनः खोजी गर्ने र पहिलो तस्बिर खिच्ने व्यक्ति झापाका खरेल नै भएको बताउनुभएको छ ।

उहाँले एउटा लेखमा भारत, भुटान,चीन, म्यानमार र थाइ ल्यान्डमा थोरै सङ्ख्यामा पाइने योचरा नेपालमा लोप भएको भनेर केही विज्ञले झुटो दाबी गरेको भएतापनि आफूले ‘हङरायोले पाङरो निल्छ’ भन्ने प्रचलित उखानका आधारमा पूर्वी पहाडमा यसको अस्ति त्व रहेको अनुमान सार्वजनिक रूपमै गर्दै आएको जिकिर गर्नुभएको छ । क्यारोल इन्स्किप र टी इन्स्किपले संयुक्त रूपमा सन् १९८५ मा प्रकाशित गरेको ‘अ गाइड टु दी बर्डस् अफ नेपाल’ नामक पुस्तकमा यो चरा नेपाल बाट सम्भवतः लोप भइ सकेको भनेर उल्लेख गरेका थिए । विदेशी विज्ञहरुले पर्याप्त खोज नै नगरि ‘हङरायो’ लोप भयो भनी गरेको घोषणालाई चरा खोजकर्ता खरेलले गलत साबित गरिदिएकामा खुशी लागेको मादेनले उल्लेख गर्नुभएको छ ।

खरेलले नै मेचीनगर–३ बेसीबजारमा ग्रेट हर्नबिल, मेचीनगर–११ को बाँसबारी वनमा ओरियन्टल हर्नबिल र मेचीनगर–६ काँकड भिट्टामा इन्डियन ग्रे हर्नबिलको तस्बिर खिचेको जानकारी दिनुभयो । खरेलले चराहरूको खोज तथा अनुस’न्धानमा अहिलेसम्म सात लाख रुपैयाँ निजी खर्च गरिसकेको र कुनै निकायबाट आर्थिक सहयोग नपाएको बताउनु भयो । तीन सय भन्दा बढी प्रजातिका चरा पाइने मेची नगरलाई चरा संरक्षित क्षेत्र घोषणा गरेर चरा मार्न निषेध गरिनुपर्ने उहाँले माग गर्नुभएको छ । यही क्षेत्रमा उहाँले गएकाे वर्ष विश्वमै दुर्लभ मानिएको हरित परेवाका तस्बिर खिच्नुभएको थियो।

इलामको रोङमा खिचेको रातोढाडे पुष्पकोकिल नामक चराको तस्बिर खिच्ने पनि उहाँ नेपालको पहिलो व्यक्ति भएको बताइएको छ। नेपालमा चरा पर्यटनको प्रचुर सम्भावना रहेको जनाउँदै उहाँले स्थानीय सरकारले यस विषयमा चासो नदेखाएकामा दुःख व्यक्त गर्नु भयो । सीमसार मासिने, जङ्गल क्षेत्रमा मानव अतिक्रमण बढ्ने र खोलाहरुमा ट्र्याक्टर र टिपरको बढ्दो कर्कश आवाजले चराको बासस्थान नासिने क्रम बढेको उहाँको धारणा छ । रासस